Tôi là Philip Gabriel - Phó Giáo sư dạy môn văn học Nhật Bản tại Đại học Arizona ở thành phố Tucson (Mỹ - ND). Tôi nghiên cứu về văn học hậu chiến, đặc biệt là các tác phẩm của Toshio Shimao, và đã viết một cuốn sách nhan đề Những người vợ điên và những giấc mơ hải đảo:Toshio Shimao và mảng văn học bên lề của Nhật Bản. Tôi cũng là đồng biên tập của một tuyển các bài viết về văn học Nhật Bản đương đại nhan đề Oe và những chân trời mới sau ông. Về dịch thuật, tôi đã dịch một tiểu thuyết của Masahiko Shimada, một của Senji Kuroi (sắp xuất bản), hai tiểu thuyết của Haruki Murakami (và nửa tác phẩm thực truyện Dưới Ngầm[i] của ông), và bốn truyện ngắn của Murakami. Đó là chỉ kể đến những gì đã được xuất bản. Tôi cũng vừa gửi bản dịch một truyện ngắn nữa của Murakami để xem có xuất bản được không, và hiện đang dịch một tiểu thuyết mới nhất của Kenzaburo Oe. Tuần này tôi còn ở Tucson, nhưng 27 tháng 12 này thì sẽ lại sang Nhật Bản.
Lần đầu tiên tôi biết đến các tiểu thuyết của Murakami là vào năm 1986, lúc đang chuẩn bị trở lại trường cao học. Hồi ấy tôi sống ở Nagasaki và có tích cực tham gia một nhóm nghiên cứu dịch thuật gồm hầu hết là các giáo sư văn học người Nhật giảng dạy cả văn học Anh ngữ lẫn văn học Nhật. Ngay trước khi trở về Mỹ, một trong những giáo sư ấy và tôi có cùng nhau vào một hiệu sách. Tôi nhờ ông giới thiệu độ bốn năm tác giả mà ông cho là đáng nghiên cứu. Hôm đó thành ra một ngày đáng ghi nhớ, vì trong số bốn tác giả mà ông ta giới thiệu thì có ba người mà sau này tôi đã rất chú tâm nghiên cứu hoặc dịch các tác phẩm của họ. Đó là Shimao, Kuroi và Murakami.
Chẳng mấy chốc tôi đã đọc hết các truyện ngắn của Murakami, lúc bấy giờ in thành hai tuyển tập, và thực sự bàng hoàng vì chúng. Tôi mê cái chất nhẹ nhàng của ông, tính hài hước, cái lối nhìn đời lạ lùng của ông, cũng như cái dư vị hoài cổ thường có ở các truyện đầu tay ấy của ông. Về đến trường cao học (ở đại học Cornell), tôi viết một luận văn về một trong những truyện ngắn ấy, và dịch nó ra tiếng Anh để kèm theo làm phần phụ lục. Trước đấy tôi cũng đã dịch cái này cái kia một ít rồi, nhưng lần ấy thì thấy thích thú cái việc khó nhọc ấy lắm, và cứ thế dịch tiếp ba bốn truyện nữa của Murakami, chỉ cho riêng mình mà thôi.
[Cong ty dich thuat - dichthuatnhatphuc - 115]
Ông chủ bút tờ ZYZZYVA, một tạp chí văn học xuất bản ở Berkeley bên California, không hiểu sao lại biết là tôi đã dịch một ít truyện ngắn của Murakami, có nhắn tôi gửi cho ông một truyện. Đó là truyện Thông cáo Kangaroo, được đăng vào số Thu năm 1988, và tôi tin rằng đó là truyện ngắn đầu tiên của Murakami được xuất bản ở Hoa Kỳ. Lần đó người ta có liên lạc với đại diện của Murakami ở Tokyo, và cuối cùng thì toàn bộ các bản dịch của tôi cũng đến tay bà, và đến tay tác giả.
Năm 1989, tôi được học bổng Fulbright sang Tokyo làm luận văn tốt nghiệp tiến sỹ, và đã gặp Murakami ở đó. Tôi đã hy vọng sẽ dịch một tuyển truyện ngắn của ông, nhưng ông nói việc đó đã có người khác làm rồi. Sau đó thì vừa bận dịch một tiểu thuyết của Masahiko Shimada, vừa mải lo tìm một chân dạy học ổn định ở Mỹ, tôi đã không dịch thêm gì của Murakami mãi cho đến khi tờ The New Yorker liên lạc với tôi vào năm 1992 để in bản dịch truyện Vựa lúa bốc cháy của tôi. Sau đó, tạp chí này đăng thêm hai bản dịch nữa của tôi (số cuối là số ra ngày 4 tháng 12 năm 2000), và tôi cũng may mắn được phép dịch hai tiểu thuyết là Phía nam biên giới, Phía tây mặt trời và Cục cưng Sputnik, và cả cuốn thực truyện “Nơi chốn đã hứa hẹn”, sau này trở thành Phần Hai của cuốn Dưới Ngầm.
Nhân thể tôi cũng xin nói rằng trước khi ổn định cuộc sống ở Tucson, đã có một thời gian ngắn tôi là đồng nghiệp cấp dưới của Jay Rubin tại Đại học Washington. Tôi còn nhớ ít nhất là một lần ở văn phòng ông, chúng tôi đã chia sẻ mối quan tâm chung về Murakami, và tôi mong rằng cuộc đối thoại điện thư này sẽ tiếp nối câu chuyện ấy sau nhiều năm cách quãng.
Tất nhiên, giây phút hạnh phúc nhất khi dịch một tác phẩm của Murakami là lúc vừa dịch xong, ta có thể nhìn lại toàn bộ công việc đã làm ròng rã trong nhiều tháng trời. Khi dịch một cuốn tiểu thuyết, tôi thường cố làm được 4 trang mỗi ngày. So sánh một cách không được đặc sắc cho lắm thì việc ấy giống như việc trèo núi - nếu nhìn lên, ta có thể chóng mặt và bỏ cuộc, nhưng nếu cứ cố gắng, từng bước, từng bước một, thì sẽ có ngày ta thấy mình đứng trên đỉnh núi. (Kiệt sức và hụt hơi, nhưng mừng rỡ vô cùng.) Sau đó đến đoạn lại phải quay xuống chính những dốc núi ấy mà trong quá trình dịch gọi là việc chỉnh sửa toàn bộ - đúng là việc lần trở lại những bước ta đã đi qua. Tôi luôn nhớ lời của Raymond Carver nói rằng trong việc viết văn ông thích nhất cái quá trình chỉnh sửa cẩn thận và chậm rãi một bản thảo vừa kết thúc. Tức là việc trau đi chuốt lại. Quả thực tôi cũng rất thích quá trình này, và để rất nhiều thời gian chữa đi chữa lại bản dịch như một văn bản Anh ngữ trước khi lại đối chiếu nó với bản gốc.
Có một chuyện thế này: khi tôi dịch cuốn Cục cưng Sputnik, đến chương 5 thì gặp một đoạn trích ngắn từ bài thơ Epghênhi Ônêghin của Pushkin. Trong những trường hợp như thế - tức là những đoạn trích bằng tiếng Nhật dịch từ những ngôn ngữ khác - tất nhiên là cần phải tìm đến bản gốc, và khi chúng không phải là tiếng Anh thì tôi đều cố tìm một bản dịch nào đó đã được nhiều người chấp nhận. Lúc ấy tôi mới biết rằng Epghênhi Ônêghin là một tác phẩm thơ dài hết cả một tập sách, và đã tưởng mình phải ngồi giờ này qua giờ khác may ra mới tìm thấy mấy giòng được trích dẫn kia. May sao, mấy giòng ấy ở ngay phần đầu cuốn sách. Điều thú vị là tôi đã tìm thấy bốn bản dịch khác nhau của tác phẩm này, và không bản nào dịch giống bản nào:
Tôi chép cả bốn đoạn ấy vào sổ tay, và cuối cùng quyết định dùng đoạn số 1 cho bản dịch Cục cưng Sputnik của mình. Nhìn cả bốn đoạn dịch ấy chép cạnh nhau đã đem lại cho tôi một tỉnh ngộ nho nhỏ. Về đến nhà, tôi ghim chúng lên cái bảng ghi nhớ - bây giờ chúng vẫn còn ở đó - để tự nhắc nhở về một chân lí giản dị là chỉ với một câu thôi, chúng ta cũng có thể có rất nhiều cách dịch. Việc đọc và dịch một tiểu thuyết phụ thuộc rất nhiều vào việc nghe ra được cái “giọng” của tác phẩm ấy. Dịch những loại văn như của Murakami thì việc tái tạo được cái “giọng” của tác phẩm là cái mà ta phải cố làm cho được. Người ta hỏi tôi dịch Murakami thì khó nhất là gì, và có lẽ câu trả lời của tôi là: phải tìm ra, và tái tạo trung thành được cái “giọng” của tác giả mà ta nghe thấy rõ ràng trong đầu trong khi đọc nguyên tác.
Tôi xin có một câu hỏi với các bạn tham gia cuộc thảo luận bàn tròn này: các bạn có phát hiện được một chuyển biến gì không, theo thời gian, trong phong cách, giọng điệu, và từ vựng của Murakami? Về mặt “chủ đề” thì tôi cảm thấy hiện nay ông có vẻ ngày càng nghiêm cẩn hơn, và đang tự hỏi không biết các bạn có thấy điều này bộc lộ qua lối viết của ông hay không. Và một câu hỏi nữa là: theo ý các bạn thì tại sao Murakami lại trở thành một văn sỹ Nhật Bản đột biến lừng lẫy ở phương Tây như vậy (không kể trường hợp của Banana Yoshimoto)?
Xin cảm ơn.
Phil
